Je leert je kinderen dat ze eerlijk moeten zijn, maar ondertussen vertel je zelf misschien ook weleens een leugentje om bestwil. Bijvoorbeeld om een teleurstelling te voorkomen of een discussie niet eindeloos te laten duren. Uit nieuw onderzoek blijkt dat negen op de tien ouders weleens liegen tegen hun kind. Dat klinkt misschien behoorlijk veel, maar achter die kleine leugens blijken heel verschillende redenen te zitten. En wat leren kinderen eigenlijk van het gedrag van hun ouders?
Waarom liegen ouders tegen hun kinderen?
Pedagoog Rianne Kok onderzocht met haar team van de Erasmus Universiteit Rotterdam hoe ouders omgaan met liegen en eerlijkheid. Voor het Fami-LIES-onderzoek naar liegen in de opvoeding werden onder meer 23 internationale onderzoeken bestudeerd, ruim 800 ouders bevraagd en 40 ouders geïnterviewd. Daarnaast onderzochten de wetenschappers de interacties tussen ouders en kinderen. De uitkomsten laten zien dat liegen in gezinnen veel voorkomt, maar meestal niet voortkomt uit slechte bedoelingen.
Ouders proberen hun kinderen bijvoorbeeld te beschermen tegen verdriet of teleurstelling. Soms gebruiken ze een leugentje om bepaald gedrag te sturen. Denk aan zeggen dat iets niet meer verkrijgbaar is wanneer je geen discussie over een aankoop wilt. Acht op de tien ouders vertellen weleens een beschermende leugen en zeven op de tien gebruiken soms een leugen om het gedrag van hun kind te beïnvloeden. Slechts één op de twintig ouders zegt regelmatig tegen hun kind te liegen.
Wat leren kinderen van kleine leugentjes?
Kinderen leren niet alleen van wat hun ouders vertellen, maar ook van wat ze zien gebeuren. Wie steeds hoort dat eerlijkheid belangrijk is, kan het verwarrend vinden wanneer een ouder zelf de waarheid verdraait. Volgens het onderzoek liegen kinderen van ouders die vaker liegen zelf ook vaker. Er werden daarnaast verbanden gevonden met probleemgedrag en een minder goede ouder-kindrelatie. Maar dat betekent niet dat ieder onschuldig leugentje dezelfde gevolgen heeft. Vooral het soort leugen, de ernst en hoe vaak het gebeurt lijken van belang.
Het is bovendien belangrijk om te weten dat een verband nog geen oorzakelijk bewijs is. Het onderzoek laat dus niet zien dat één kleine leugen ervoor zorgt dat je kind later minder eerlijk wordt. De onderzoekers pleiten vooral voor meer bewustwording. Waarom vertel je iets wat niet helemaal klopt? Wat probeer je ermee te bereiken? En zou je dezelfde situatie ook anders kunnen aanpakken?
En hoe zit het dan met Sinterklaas?
Met Sinterklaas in aantocht krijgt het onderwerp een extra interessante kant. Want hoe zit het met een verhaal dat juist bedoeld is om kinderen te laten genieten van fantasie en verwondering? Ook die vraag krijgt onderzoeker Rianne Kok regelmatig. In een eerdere toelichting over eerlijkheid en het geheim van Sinterklaas legt ze uit dat er geen schadelijk effect van het Sinterklaasverhaal uit haar onderzoek blijkt. Haar advies is vooral om te kijken naar wat bij je kind past.
Niet ieder kind gaat namelijk hetzelfde om met fantasie of met het moment waarop het de waarheid ontdekt. Sommige kinderen vinden het vooral een mooi verhaal, terwijl anderen boos of teleurgesteld kunnen zijn. Wanneer een kind er veel over piekert of slecht van slaapt, kan dat een aanleiding zijn om erover te praten. Er bestaat dus geen vaste leeftijd waarop je het geheim moet vertellen. Het gaat ook om de vragen en gevoelens die je kind zelf laat zien.
Kinderen denken zelf na over waarheid en fantasie
Niet alleen volwassenen hebben een mening over liegen. In juli en augustus 2026 gingen kinderen van zeven tot twaalf jaar bij Villa Zebra in Rotterdam zelf met het onderwerp aan de slag. Samen met kunstenaars onderzochten ze wat waarheid eigenlijk betekent. Is iets niet vertellen hetzelfde als liegen? Wanneer bescherm je iemand door de waarheid achter te houden? En waar ligt de grens tussen fantasie en misleiding?
Door gesprekken, taal, spel en kunst kregen kinderen de ruimte om daar hun eigen ideeën over te vormen. Het programma was onderdeel van een samenwerking tussen Villa Zebra en het Fami-LIES-onderzoek. Hun gedachten en kunstwerken leveren inspiratie voor een nieuwe artistieke installatie over waarheid en liegen binnen gezinnen. Die krijgt naar verwachting in 2027 een plek in de tentoonstelling Stad van Verbeelding. Zo wordt onderzoek dat vooral over ouders gaat ook bekeken vanuit de kinderen zelf.
Met je kind praten over eerlijkheid
Wat ik een interessante gedachte vind aan dit onderzoek, is dat eerlijk opvoeden blijkbaar niet hetzelfde hoeft te zijn als altijd ieder detail vertellen. Soms wil je een kind beschermen, soms is iets nog te ingewikkeld om uit te leggen en soms zeg je iets omdat je op dat moment geen zin hebt in een discussie. De onderzoekers geven geen simpele regel die in iedere situatie werkt. Ze benadrukken vooral dat het helpt om stil te staan bij je eigen keuzes.
Ook met oudere kinderen en tieners blijven eerlijkheid en vertrouwen belangrijke gespreksonderwerpen. Juist wanneer kinderen zelf steeds vaker afwegingen maken over wat ze wel en niet vertellen. Je hoeft daarbij niet altijd meteen met een antwoord of oordeel te komen. Soms kan een verhaal, film of documentaire het gesprek makkelijker op gang brengen. Zo gaan de jeugddocumentaires bij Zapp over erbij horen over jongeren die ieder op hun eigen manier zoeken naar hun plek. Zulke verhalen kunnen aanleiding zijn om samen te praten over gevoelens, keuzes en vertrouwen.